ابوعلی سینا
ابوعلی حسین بن عبدالله بن سینا، مشهور به ابوعلی سینا یا بوعلی، یکی از بزرگترین فیلسوفان، پزشکان، منجمان و دانشمندان تاریخ ایران و جهان اسلام است که در قرن چهارم هجری میزیست. وی را بسیاری «پدر علم نوین پزشکی» مینامند و آثارش قرنها در دانشگاههای اروپایی تدریس میشد. بوعلی در زمانهای میزیست که ایران درگیر تحولات سیاسی و فرهنگی متعددی بود. وی با تیزهوشی، پشتکار و نبوغ بینظیرش توانست در زمینههای گوناگون علمی به چنان جایگاهی برسد که نهتنها در تمدن اسلامی، بلکه در تاریخ علم جهانی نیز نامش به درخشش بماند.
شهر همدان، جایی است که مقبره این دانشمند سترگ در آن قرار دارد. آرامگاه بوعلی سینا یکی از شناختهشدهترین بناهای تاریخی و فرهنگی ایران در غرب کشور است و سالانه میزبان هزاران بازدیدکننده، پژوهشگر، پزشک و علاقهمند به تاریخ ایران است. این آرامگاه نه تنها یادمان مقام علمی بوعلی است، بلکه نشانگر قدرت تمدن ایرانی در پیوند دانش، فلسفه و هنر معماری نیز به شمار میرود.
خانواده و دوران کودکی
ابوعلی سینا در سال ۳۷۰ هجری قمری (۹۸۰ میلادی) در شهر افشنه، یکی از روستاهای نزدیک بخارا در ازبکستان امروزی، زاده شد. پدرش عبدالله بن سینا، از اهالی بلخ و مردی باسواد و علاقهمند به علوم عقلی و دینی بود که در دستگاه حکومتی سامانیان به کار اشتغال داشت. مادر بوعلی، زنی دانا و نیکسرشت به نام ستاره بود که نقش زیادی در تربیت فکری فرزندش ایفا کرد.
از همان کودکی، نبوغ بوعلی زبانزد اطرافیان شد. در سن دهسالگی قرآن را از حفظ کرد و در نوجوانی به تحصیل علوم مختلف پرداخت. پدرش و برخی معلمان محلی از نخستین کسانی بودند که تعلیم او را بر عهده داشتند، اما خیلی زود از سطح آموزش آنان فراتر رفت و استادان شهر بخارا نیز دیگر قادر به پاسخگویی به سؤالات پیچیدهاش نبودند.
تحصیلات و آموزش
بوعلی سینا در دوران نوجوانی بیشتر علوم عصر خود را فرا گرفت: ادبیات عرب، فقه، منطق، هندسه، حساب، موسیقی، نجوم، طبیعیات، الهیات و طب. او در ۱۶ سالگی توانست به عنوان پزشک وارد دربار نوح بن منصور، پادشاه سامانی شود و تنها با ۱۶ سال سن، شاه را از بیماری سختی نجات داد. همین اتفاق باعث شد درهای کتابخانه سلطنتی بر روی او گشوده شود؛ کتابخانهای مملو از نسخههای خطی نایاب که بوعلی از آن بهرههای فراوان برد.
وی خود گفته است که شبها هنگام خوابیدن، مسائلی را که در روز حلنشده مانده بودند، در ذهنش مرور میکرد و پاسخها را هنگام بیداری کشف میکرد. او روش آموزش مبتنی بر خودآموزی، پرسشگری عمیق، تأمل و تجربه را در پیش گرفت که در آن زمان بسیار نوآورانه بود.
زندگی حرفهای و فعالیتها
بوعلی سینا نهتنها پزشک و فیلسوف بود، بلکه در سیاست، مدیریت، آموزش و نویسندگی نیز فعالیت داشت. در بخارا، گرگان، همدان، اصفهان و بسیاری از شهرهای ایران و ماوراءالنهر رفتوآمد داشت و در دورههایی به عنوان وزیر، مشاور یا پزشک دربار فعالیت کرد.
در همدان، وزیر شمسالدوله دیلمی شد، ولی پس از کشمکشهای سیاسی، زندانی شد و پس از آزادی به اصفهان رفت که تحت حکومت علاءالدوله کاکویه بود؛ محیطی علمی و فرهنگیتر که فرصتی برای نوشتن آثار بزرگاش فراهم آورد.
بوعلی به تدریس دروس فلسفه، پزشکی و منطق میپرداخت و شاگردان زیادی تربیت کرد. یکی از معروفترین شاگردان او ابوعبید جوزجانی بود که پس از مرگ استادش، آثارش را گردآوری و منتشر کرد.
دستاوردها و افتخارات
از مهمترین دستاوردهای بوعلی سینا میتوان به تالیف کتاب قانون در طب اشاره کرد؛ اثری جامع که قرنها در دانشگاههای اروپایی مرجع آموزش پزشکی بود. این کتاب با زبانی علمی و دقیق، مبانی پزشکی، درمان بیماریها، تشخیصها، داروها و بهداشت را بررسی میکند.
اثر برجسته دیگر او، کتاب شفا است که یک دانشنامه فلسفی و علمی گسترده در زمینه منطق، علوم طبیعی، ریاضیات، الهیات و ماوراءالطبیعه است. از دیگر آثار او میتوان به الاشارات والتنبیهات، النجات، دانشنامه علائی، رساله اضحویه، رساله حی بن یقظان، رساله عشق و دهها کتاب و مقاله علمی و فلسفی دیگر اشاره کرد.
بوعلی حدود ۴۵۰ اثر علمی در زمینههای گوناگون نوشته است که بیش از ۲۴۰ اثر باقیماندهاند. نبوغ و تنوع علومی که در آنها تسلط داشت، بوعلی را در ردهی متفکرانی چون ارسطو و گالیله قرار داده است.
زندگی شخصی
بوعلی سینا مردی بسیار پرکار، اندیشمند و در عین حال سادهزیست بود. بسیاری از گزارشها او را فردی آرام، منضبط و عاشق علم و مطالعه توصیف کردهاند. هرجا کتابخانهای میدید، آرام میگرفت. در هر سفر، جعبهای از کتابهای محبوبش همراهش بود.
با آنکه وارد سیاست شد، اما هیچگاه به دنبال قدرت و ثروت نرفت. او ازدواج نکرد و بیشتر عمرش را صرف پژوهش و نگارش کرد. شبها با شمع مطالعه میکرد و روزها به درمان بیماران یا نوشتن میپرداخت.
چالشها و سختیها
بوعلی در زندگی خود بارها با مشکلات سیاسی، تبعید، حسادت، توطئه و فقر روبرو شد. در دورهای به زندان افتاد و بسیاری از آثارش از بین رفت. حکومتها گاه او را گرامی میداشتند و گاه از او میترسیدند.
از جمله سختترین دوران زندگیاش، دوران زندان در قلعه فردجان بود که آنجا نیز دست از مطالعه و تألیف برنداشت. همچنین سفرهای طولانی و جابهجایی مکرر، زندگی باثباتی را از او گرفت. با این حال، هیچگاه از راه علم و تأمل جدا نشد.
میراث و تأثیرات میراث بوعلی نهفقط در جهان اسلام، بلکه در تمدن غرب نیز باقی مانده است. آثارش به زبانهای لاتین، عبری، فرانسوی و انگلیسی ترجمه شد. کتاب قانون تا قرن هفدهم میلادی، مرجع اصلی پزشکی در اروپا بود. در غرب به او Avicenna میگویند و جایگاه او را در کنار بقراط و گالن میدانند.
در جهان اسلام، او تأثیر زیادی بر فلاسفهای چون سهروردی، خواجه نصیرالدین طوسی، ملاصدرا و ابن رشد گذاشت. نگاه او به رابطه عقل و دین، پزشکی بر پایه تجربه، و فلسفه مشایی، پایهگذار بسیاری از مکاتب فکری پس از خود شد.
امروزه نام بوعلی در دانشگاهها، بیمارستانها، خیابانها و مؤسسات علمی داخل و خارج ایران زنده است. از او به عنوان نماد خرد ایرانی یاد میشود.
نقل قولها و دیدگاهها
از بوعلی سینا جملههای معروف زیادی به یادگار مانده است که نشانگر نگرش فلسفی و اخلاقی او به زندگی و علم است. برخی از معروفترین گفتههای او عبارتند از:
- «هرگاه نمیدانستم، پرسیدم؛ و چون پرسیدم، دانستم.»
- «عقل، چراغی است که خداوند در درون انسان نهاده تا راه حق را از باطل باز شناسد.»
- «بدن انسان همچون جامعهای است که اگر یکی از اعضایش رنج بکشد، تمام آن متأثر میشود.»
- «علم، نوری است که بر جان میتابد؛ نه باری بر دوش.»
همچنین در وصف او بسیاری از بزرگان چنین گفتهاند:
- جرج سارتون، مورخ علم غربی: «بوعلی سینا بزرگترین دانشمند شرق و غرب در سدههای میانه است.»
- ناصر خسرو: «بوعلی آن است که حکمت را چون زر صیقل داد و جهانی را به گنجینه دانایی رساند.»
مقبره و ویژگیهای معماری آن
آرامگاه بوعلی سینا در میدان بوعلی شهر همدان قرار دارد. این بنا در دهه ۱۳۲۰ خورشیدی و به همت انجمن آثار ملی ایران با طراحی مهندس هوشنگ سیحون ساخته شد. آرامگاه، ترکیبی از معماری ایرانی – اسلامی با الهام از برجهای دوران کهن ایران است، مانند برج قابوس.
ساختمان شامل برج بلندی با ده ستون سنگی، فضای سبز، کتابخانه، تالار آثار علمی، سنگ مزار بوعلی و مجسمهای از اوست. طراحی بنا بر اساس دایرهای بودن و سادگی استوار است که نمادی از خردورزی و جاودانگی در معماری ایرانی است.
کنار سنگ مزار او، مزار ابوسعید دخدوک، دوست و شاگرد نزدیکش، نیز قرار دارد. این بنا نهفقط یک آرامگاه، بلکه یک نماد فرهنگی-ملی برای ایرانیان است.
دوره سیاسی، اجتماعی و فرهنگی زمان وفات
بوعلی سینا در سال ۴۲۸ هجری قمری (۱۰۳۷ میلادی) در سن ۵۷ سالگی در همدان درگذشت. آن زمان، ایران تحت حاکمیت دودمانهای محلی چون آلزیار، آلبویه، و سامانیان قرار داشت و بهتدریج سلجوقیان در حال قدرتگیری بودند. این دوره یکی از پیچیدهترین ادوار تاریخ ایران بود؛ جنگهای داخلی، حملات ترکان، بیثباتی سیاسی و نزاعهای مذهبی بر جامعه سایه انداخته بود.
با این حال، همان دوران، عصر درخشان شکوفایی علم و فرهنگ نیز بود. بوعلی یکی از درخشانترین ستارههای آن عصر بود که علم را از دل ناپایداریها به اوج رساند. بوعلی سینا، نابغهای جاودانه در تاریخ ایران و جهان است. او با نبوغ ذاتی، پشتکار و عشق به دانایی، توانست علم پزشکی و فلسفه را دگرگون کند. از دل کشاکشهای سیاسی و سختیهای زندگی، چراغ خرد را برافروخت. آثارش هنوز زندهاند و الهامبخش هزاران پژوهشگر و اندیشمند در سراسر جهان. او مظهر علم، اخلاق و تمدن ایرانی است
ابوعلی سینا، نابغه بیبدیل پزشکی، فلسفه و علوم ایران و جهان، با آثاری ماندگار همچون «قانون» و «شفا» در تاریخ علم جایگاهی رفیع دارد. آرامگاه او در همدان، نمادی از شکوه علمی و فرهنگی ایران است. با چارترلند، به شهر همدان سفر کن و به دیدار این دانشمند بزرگ و میراث گرانبهایش برو. سفری به عمق تاریخ و دانش که روحت را غنی خواهد س
