شهاب الدین یحیی سهروردی
شهابالدین یحیی سهروردی، فیلسوف، عارف، و بنیانگذار مکتب اشراق در فلسفه اسلامی است که در قرن ششم هجری قمری میزیست. او یکی از چهرههای درخشان تاریخ تفکر ایران و جهان اسلام بود که با تلفیق حکمت ایرانی، فلسفه یونانی و آموزههای اسلامی، مکتبی نوآورانه را پایهگذاری کرد. شهر سهرورد، زادگاه او، در استان زنجان واقع شده و نمادی از زایش اندیشهای ناب در قلب ایران است. با این حال، مقبره نمادین او در شهر حلب سوریه قرار دارد؛ شهری که زندگیاش در آن به پایان رسید و به خاک سپرده شد. امروزه، نام سهروردی نهفقط با فلسفه و عرفان، بلکه با روشنایی و تفکر متعالی گره خورده است.
خانواده و دوران کودکی
سهروردی در سال ۵۴۹ هجری قمری در شهر سهرورد در خانوادهای دیندار و اهل علم به دنیا آمد. پدرش، از بزرگان دین و از تربیتیافتگان مکتب شافعی بود که علاقهای خاص به آموزش دینی و فلسفی داشت. دوران کودکی سهروردی در محیطی سرشار از دین، اخلاق و تفکر گذشت. او از همان ابتدا روحی جستوجوگر و پرسشگر داشت و بیشتر وقتش را با مطالعه متون دینی و فلسفی میگذراند. ذکاوت و درک سریع او از مسائل پیچیده باعث شد معلمانش آیندهای درخشان برای او پیشبینی کنند.
تحصیلات و آموزش
سهروردی آموزشهای مقدماتی خود را در زادگاهش آغاز کرد. سپس برای ادامه تحصیل به مراغه و اصفهان سفر کرد. در مراغه نزد «مجددالدین جیلی» به تحصیل فلسفه پرداخت و در اصفهان از شاگردان برجسته «ظهیرالدین فراهانی» شد. در همین دوره بود که با آثار فیلسوفان یونان مانند افلاطون و ارسطو، و نیز حکمت ایران باستان آشنا شد. او توانست با هوش و ذوق خود، میان دیدگاههای گوناگون ارتباط برقرار کند و پایههای مکتب خود را در همین دوران بنا گذارد.
زندگی حرفهای و فعالیتها
پس از پایان تحصیلات، سهروردی به مسافرتهای علمی روی آورد. او به شهرهای بزرگی چون اصفهان، بغداد، و نهایتاً حلب رفت. در حلب، به عنوان متفکر و استاد برجسته مورد احترام قرار گرفت. شاهزاده حلب، ملک ظاهر، فرزند صلاحالدین ایوبی، به او ارادت یافت و پشتیبانش شد. سهروردی در این دوران به نگارش مهمترین آثار خود از جمله حکمة الاشراق پرداخت. او کلاسهای فلسفه و مناظره برگزار میکرد و شاگردانی از سراسر جهان اسلام گرد خود جمع کرده بود.
دستاوردها و افتخارات
مهمترین دستاورد سهروردی، بنیانگذاری مکتب «اشراق» در فلسفه اسلامی بود. این مکتب، که به نوعی تداومدهنده حکمت ایرانی و فلسفه نوافلاطونی است، تأکید ویژهای بر شهود، نور، و معرفت حضوری دارد. از آثار مهم او میتوان به این موارد اشاره کرد:
- حکمةالاشراق
- تلویحات
- المشارع و المطارحات
- الواح عمادی او همچنین مجموعهای از رسالههای رمزی و عرفانی مانند «قصة الغربة الغربیه» و «عقل سرخ» نگاشته است که در قالب داستان، مفاهیم عمیق فلسفی را بیان میکنند. تأثیر آثار او بر فیلسوفان پس از او همچون میرداماد، ملاصدرا، و سهروردیان هندی انکارناپذیر است.
زندگی شخصی
از زندگی شخصی سهروردی اطلاعات زیادی در منابع تاریخی باقی نمانده است. او بیشتر عمر کوتاه خود را به تفکر، نگارش و آموزش گذراند و درویشانه زیست. سادهزیستی، فروتنی و پرهیز از تجملات از ویژگیهای بارز او بود. دوستانش او را مردی باوقار، ساکت و متفکر توصیف کردهاند که ارتباط معنوی عمیقی با عالم غیب داشت.
چالشها و سختیها
اندیشههای نو و جسورانه سهروردی با مخالفت برخی فقها و متعصبان مذهبی روبهرو شد. او در آثارش، از ترکیب فلسفه یونانی، عرفان ایرانی و آموزههای اسلامی سخن میگفت و این رویکرد نوگرایانه، برخی را به خشم آورد. دشمنانش او را به زندقه و کفر متهم کردند. با وجود حمایت ملک ظاهر، فشار فقهای درباری موجب شد که سهروردی در سال ۵۸۷ هجری قمری به دستور صلاحالدین ایوبی در زندان حلب کشته شود. مرگ او شوکی بزرگ در عالم اندیشه بود و به نوعی نشانگر مبارزهای دردناک میان تعصب و تفکر آزاد محسوب میشود.
میراث و تأثیرات
میراث سهروردی، یکی از غنیترین و ماندگارترین دستاوردهای فکری در جهان اسلام است. فلسفه اشراق، پلی میان عقل و دل، علم و عرفان، و شهود و منطق بود. این مکتب، الهامبخش بسیاری از اندیشمندان ایرانی، هندی، عثمانی و حتی غربی شد. در ایران دوره صفویه، فیلسوفانی همچون ملاصدرا، با بهرهگیری از آموزههای سهروردی، حکمت متعالیه را بنا نهادند. امروزه، آثار سهروردی در دانشگاهها و محافل فلسفی جهان تدریس میشود و همچنان محل توجه محققان است.
نقل قولها و دیدگاهها
- «نور، اصل هستی است، و هرچه از نور دورتر شود، در ظلمت عدم فرو میغلتد.»
- «حکمت، نوری است که در دل میتابد؛ نه صرفاً دانشی که در ذهن جمع گردد.»
- «اشراق، راه دل است به سوی حقیقت؛ راهی که باید با شهود پیموده شود، نه با جدل و لفظ.» بسیاری از اندیشمندان معاصر از جمله هانری کربن، فیلسوف فرانسوی، سهروردی را احیاگر روح حکمت ایرانی معرفی کردهاند و بر عظمت دیدگاههای او در پیوند دادن میان شرق و غرب تأکید کردهاند.
مقبره و ویژگیهای معماری آن
سهروردی پس از درگذشت در شهر حلب سوریه دفن شد. آرامگاه او، هرچند ساده و بیپیرایه است، اما به نمادی از شکوه اندیشه در دل سرزمین شام تبدیل شده است. معماری مقبره او تلفیقی از عناصر اسلامی و محلی است و بسیاری از زائران و علاقمندان فلسفه، آن را زیارت میکنند. با این حال، برخی معتقدند که پیکر او بعدها به طور نمادین در شهر زادگاهش، سهرورد، دفن یا یادبودهایی برایش ساخته شده است. در این شهر، مراسمها و نشستهایی به نام او برگزار میشود تا اندیشهاش زنده بماند.
دوره سیاسی، اجتماعی و فرهنگی زمان وفات
سهروردی در دورهای میزیست که خلافت عباسیان در حال افول و دولتهای محلی مانند ایوبیان در حال قدرتگیری بودند. صلاحالدین ایوبی پس از شکست صلیبیون، حکومتی قدرتمند در شام و مصر برپا کرده بود. در چنین فضایی، تعارض میان قدرت مذهبی و اندیشه فلسفی بالا گرفته بود. متعصبان دینی، هرگونه تفکر خارج از سنت را تهدیدی علیه اقتدار خود میدیدند. مرگ سهروردی نتیجه همین فضای بسته و فشار بر متفکران مستقل بود. سهروردی، فیلسوف روشنایی و شهود، با عمر کوتاه اما پربارش، فلسفهای نو بنیاد نهاد که تا امروز الهامبخش نسلهای پیدرپی بوده است. اندیشههای او از محدودیتهای زمان خود فراتر رفتند و راهی برای پیوند میان دل و عقل، شرق و غرب، شهود و عقلانیت گشودند. او قربانی تعصب شد، اما تفکرش هرگز خاموش نگشت. سهروردی، همچون نوری از مشرق، هنوز در دل تاریکیهای جهل و خشونت میدرخشد. اگر به دنیای اندیشه و فلسفه علاقهمندید، سفری متفاوت را با چارترلند تجربه کنید. با ما به زنجان، سرزمین زادگاه سهروردی بروید و از شهر سهرورد، جایگاه تولد فیلسوف اشراق دیدن کنید؛ جایی که نور دانش از دل تاریخ برخاسته است. چارترلند، راهی برای پیوند میان سفر و معرفت.
