علی اکبر سیاسی
علیاکبر سیاسی، یکی از برجستهترین چهرههای علمی ایران، بهعنوان بنیانگذار روانشناسی نوین در ایران شناخته میشود. او در سال ۱۲۷۴ خورشیدی در تهران، در محلهای سنتی و فرهنگی به دنیا آمد. در طول عمر پربار خود، نقش تعیینکنندهای در توسعه آموزش عالی، علوم انسانی و روانشناسی ایفا کرد. از جمله مهمترین دستاوردهای او، تأسیس و مدیریت دانشگاه تهران، تدوین نخستین کتابهای روانشناسی دانشگاهی و تلاش برای استقلال دانشگاه از نهادهای قدرت بود. علیرغم فعالیت در پایتخت، آرامگاه این دانشمند پرآوازه در شهر مذهبی و فرهنگی قم قرار دارد. قم، با پیشینهای غنی در علوم دینی و حوزههای علمیه، امروز میزبان خاکسپاری کسی است که بهعنوان یکی از پیشگامان علوم جدید نیز شناخته میشود. آرامگاه او در قبرستان نو قم، مقصدی برای علاقهمندان به تاریخ علم، روانشناسی و آموزش ایران است.
خانواده و دوران کودکی
علیاکبر سیاسی در خانوادهای اهل علم، فرهنگ و تعهد مذهبی به دنیا آمد. پدرش حاج محمدحسین، فردی بازرگان و اهل مطالعه بود که در تربیت فرزندان خود توجه ویژهای به آموزش داشت. کودکی سیاسی در فضایی میانفرهنگی سپری شد؛ هم آموزههای سنتی در خانواده و هم آشنایی زودهنگام با جریانهای فکری نو از طریق مکتبخانه و سپس مدارس مدرن. او از همان آغاز کودکی، روحیهای آرام، منظم و علاقهمند به مطالعه داشت و هوش او از همان ابتدا زبانزد معلمانش بود.
تحصیلات و آموزش
او تحصیلات ابتدایی خود را در مدرسهای سنتی آغاز کرد و سپس وارد مدرسه سیاسی تهران شد؛ نهادی که بعدها منشأ بسیاری از تحولات فکری در ایران شد. با درخشش در دوران تحصیل، موفق شد در سال ۱۲۹۷ شمسی به فرانسه اعزام شود تا تحصیلات عالی خود را ادامه دهد. جنگ جهانی اول موجب شد تحصیلش با وقفه مواجه شود و او به ایران بازگردد. چند سال بعد دوباره راهی پاریس شد و در دانشگاه سوربن در رشته روانشناسی ادامه تحصیل داد. در سال ۱۳۰۹ خورشیدی با اخذ درجه دکتری در رشته روانشناسی به ایران بازگشت و در بازگشت خود، موج جدیدی از تفکر علمی، روششناسی مدرن و مطالعات بینرشتهای را به کشور آورد.
زندگی حرفهای و فعالیتها
بازگشت علیاکبر سیاسی به ایران، سرآغاز دورهای تازه در تاریخ آموزش و پرورش و دانشگاه در کشور بود. او ابتدا بهعنوان استاد در مدرسه علوم سیاسی تهران مشغول به کار شد و خیلی زود بهعنوان یکی از طراحان و مؤسسان دانشگاه تهران انتخاب شد. ریاست دانشگاه تهران، در دو دوره، از مهمترین مسئولیتهای حرفهای او بود. در زمان ریاست او، نهادهایی مانند کوی دانشگاه، کتابخانه مرکزی و دانشکدههای متعدد تأسیس شدند.
از دیگر مسئولیتهای او میتوان به وزارت فرهنگ و وزارت امور خارجه اشاره کرد. در کسوت وزیر فرهنگ، سیاسی توانست لایحه آموزش و پرورش اجباری و رایگان را تدوین و تصویب کند. او همواره در کنار فعالیت اجرایی، به تدریس و تألیف هم مشغول بود. شاگردان زیادی تربیت کرد که بعدها خود به استادان برجستهای در رشتههای روانشناسی، علوم تربیتی و فلسفه تبدیل شدند.
دستاوردها و افتخارات
سیاسی را باید یکی از پرکارترین نویسندگان علمی در ایران دانست. آثار او در حوزه روانشناسی، تعلیم و تربیت، منطق، فلسفه و حتی تاریخ نگارش شدهاند. از جمله آثار او میتوان به کتابهای «علمالنفس»، «روانشناسی تربیتی»، «روانشناسی جنایی»، «منطق و فلسفه»، «هوش و خرد» و «روانشناسی شخصیت» اشاره کرد. او همچنین اولین کسی بود که روانشناسی ابنسینا را به شکل علمی بررسی کرد و میان روانشناسی اسلامی و مدرن پیوندی نظری برقرار ساخت.
در کنار تألیفات، سیاسی موفق شد نشان درجه یک علمی ایران، نشان لژیون دونور فرانسه، و چندین لوح افتخار از مجامع علمی داخلی و خارجی دریافت کند. عضویت در مجامع علمی بینالمللی، شرکت در کنفرانسهای جهانی و سخنرانی در همایشهای معتبر از دیگر افتخارات اوست.
زندگی شخصی
علیاکبر سیاسی با روشنملک بیات ازدواج کرد و خانوادهای تشکیل داد که همگی در زمینههای فرهنگی و علمی فعال بودند. او صاحب فرزندان متعددی شد و به زندگی خانوادگیاش با جدیت و آرامش میپرداخت. علیرغم مشغله فراوان علمی و اداری، همواره زمانی برای خانواده، مطالعه آزاد و نوشتن اختصاص میداد. رفتار او با خانواده و اطرافیانش، الگویی از متانت، مسئولیتپذیری و ادب بود.
چالشها و سختیها
زندگی حرفهای سیاسی، آمیخته با دشواریهای فراوان بود. تحصیل در فرانسه در دوران جنگ جهانی، وقفههای ناخواسته در مسیر علمی، بازگشت به ایران و مواجهه با نظام آموزشی سنتی، مخالفتهای سیاسی در دوران مسئولیت اجرایی، و بحرانهای بعد از کودتای ۲۸ مرداد، تنها بخشی از چالشهای او بودند.
با این حال، او با صبوری، تدبیر و رویکردی آکادمیک، از این چالشها عبور کرد. یکی از سختترین لحظات زندگیاش، مواجهه با فشارهای سیاسی برای اخراج استادان دانشگاه در دورههای متلاطم بود؛ موضوعی که با درایت از آن عبور کرد و بر استقلال دانشگاه تأکید ورزید.
میراث و تأثیرات
تأثیر علیاکبر سیاسی در تاریخ روانشناسی ایران انکارناپذیر است. او نخستین کسی بود که رشته روانشناسی را بهصورت علمی و مستقل وارد نظام آموزش عالی کرد. سبک تدریس، روش علمی، تربیت شاگردان متعهد و تألیف کتابهای آموزشی پایه، از جمله میراثهای ماندگار او هستند.
دانشگاه تهران، کوی دانشگاه، کتابخانه مرکزی و انجمنهای علمی متعدد، همگی از ثمرات دوره مدیریت او هستند. همچنین جوایزی به نام او در انجمن روانشناسی ایران و نهادهای آموزشی کشور برای تقدیر از دانشجویان و پژوهشگران جوان برگزار میشود.
نقل قولها و دیدگاهها
یکی از معروفترین نقلقولهای سیاسی این بود: «من در مباحثه با بسیاری از افراد، برتر شدم، جز کسانی که در یک علم خاص، صاحبنظر بودند.» این جمله نشان از احترام عمیق او به تخصص و دانش واقعی دارد.
همچنین همواره تأکید میکرد: «دانشگاه باید مستقل باشد؛ زیرا علم، پیششرط آزادی است.» دیدگاه او بر پایه تلفیق علم، اخلاق و عقلانیت بنا شده بود و همواره از سیاستزدگی آموزش پرهیز داشت.
مقبره و ویژگیهای معماری آن
علیاکبر سیاسی در سال ۱۳۶۹ خورشیدی در تهران درگذشت. طبق وصیت خودش، در قم و در قبرستان نو، به خاک سپرده شد؛ مکانی که امروزه میزبان بزرگان علم، اندیشه و دین است.
آرامگاه او بسیار ساده، اما باوقار طراحی شده است. سنگقبر، فاقد تزئینات اغراقآمیز است و عباراتی کوتاه درباره زندگی علمی او بر آن نقش بستهاند. فضای قبرستان، آرام و اندیشناک است و هرساله علاقهمندان به علوم انسانی و روانشناسی برای ادای احترام به آنجا میروند.
دوره سیاسی، اجتماعی و فرهنگی زمان وفات
در زمان وفات علیاکبر سیاسی، ایران در حال تجربه یکی از مهمترین دورههای تاریخی خود بود. پس از انقلاب اسلامی، نظام آموزشی، اجتماعی و سیاسی دستخوش تغییراتی بزرگ شد.
او از معدود چهرههایی بود که در هر دو نظام پادشاهی و جمهوری اسلامی، فعالیت علمی و فرهنگی خود را حفظ کرد. دانش، منش اخلاقی، و جایگاه علمی او، از او شخصیتی مورد احترام در هر دو دوره ساخته بود. علیاکبر سیاسی را باید بنیانگذار روانشناسی نوین در ایران دانست. او نه تنها در توسعه آموزش عالی و تأسیس دانشگاه تهران نقش ایفا کرد، بلکه اولین آثار علمی روانشناسی به زبان فارسی را تدوین نمود. زندگی حرفهایاش، نمونهای از تعهد، اخلاق و عقلانیت بود و شاگردان فراوانی از او الهام گرفتند. آثار او همچنان در دانشگاهها تدریس میشوند و شخصیتش، الگویی برای معلمان و دانشپژوهان امروز است.
با چارترلند، سفری پرمفهوم و فرهنگی را به قم تجربه کنید؛ شهری که آرامگاه علیاکبر سیاسی، پدر روانشناسی نوین ایران، در آن قرار دارد. بازدید از این مکان، فرصتی است برای تأمل در مسیر علم، اخلاق و خرد. چارترلند شما را به سفری متفاوت و آگاهانه دعوت میکند؛ سفری برای درک بهتر گذشته و الهام از آن برای آینده. شهر قم، با تاریخ، فرهنگ و معنویت خود، میزبان شما خواهد بود.
